In de 17de en 18de eeuw werd er in China porselein vervaardigd met westerse decoraties. Het bedrieglijk Europees uitziende porselein werd op speciale bestelling gemaakt. Op een tentoon stelling in CODA te Apeldoorn zijn de mooiste stukken uit vier museum collecties te zien: het Groninger Museum, Museum Princessehof Leeuwarden, het Gemeente museum Den Haag en het Rijksmuseum Amsterdam.  

Al in het midden van de 16de eeuw werden lakwerk, zijde, thee, suiker, meubelen, specerijen en porselein vanuit China via Macau naar het Westen verscheept. In 1602 werd de Verenigde Oost-Indische Compagnie opgericht, en zo ontstond een zeer lucratieve handel tussen Nederland en China. Porselein was een geliefd artikel en vond gretig aftrek onder een brede laag van de Nederlandse bevolking. Dit porselein was gedecoreerd met een blauwe kobaltoxide en versierd met Chinese motieven zoals lange lijzen, pagodes, berg- en rivierlandschappen, draken en feniksen en boeddhistische gelukssymbolen of paviljoens. Het speciaal voor de export geproduceerde porselein wordt chine de commande genoemd: de vorm en/of de voorstelling werd ontleend aan een westers voorbeeld.

Bord met voorstelling van een visser, 1740-1760
Porselein met emails op het glazuur, diameter 23,4 cm

Vanaf het jaar 1634 bestelde de VOC soms porselein dat een afgeleide was van een westerse vorm. Dit waren onder andere schenkkannen, bierpullen, scheerbekkens, botervloten en kwispedoren; modellen in hout, zilver, tin, keramiek of glas werden aan de Chinezen g leverd als voorbeeld. Net als het ‘gewone’ porselein was het chine de commande-porselein dat de VOC aanvankelijk exporteerde, gedecoreerd in een onderglazuur blauwe kleur. Maar deze vroegste voorbeelden van chine de commande zijn zeer zeldzaam. De productie vond plaats in het achterland van de Chinese oostkust, te Jingdezhen. Pas toen de werkplaatsen van de schilders zich verplaatsten naar de kust en vooral naar de havenstad Kanton, werd dit probleem opgelost en kwam de productie van chine de commande goed op gang. De opdrachtgever kon hier makkelijk zijn bestelling overleggen door het directe contact met de Chinese handelaren, waarna de schildersateliers de voorstelling in emailkleuren op het porselein schilderden. Vanaf 1740 werd er veel chine de commande in emailkleuren geproduceerd.

Abraham Bloemaert
De jonge visser, 1625-1630
Gravure, 13,3 x 20,6 cm

Westers voorbeeldmateriaal
Jammer genoeg zijn er geen bronnen bekend waarin de werkwijze in de Chinese emailschilderateliers wordt beschreven. Bestudering van chine de commande bestaat daarom uit het verzamelen en bestuderen van de nu nog bewaard gebleven stukken Chinees porselein met westerse voorstellingen en dat roept nogal wat vragen op: welke prent heeft als voorbeeld gediend? Op welke manier heeft de Chinese schilder de voorstelling aangebracht op het porselein, en hoe zijn de eventuele veranderingen tot stand gekomen? Was de schilder vrij om veranderingen in de voorstelling aan te brengen of was hij daarbij geheel afhankelijk van de opdrachtgever? Door de volgende drie voorbeelden kunnen we een indruk krijgen hoe de Chinese schilders met hun westerse voorbeeldmateriaal omgingen.

De onderwerpen die de modieuze Europeaan op zijn Chinese porselein afgebeeld wilde hebben, liepen sterk uiteen. Met name 18de-eeuwse Franse gravures met historische gebeurtenissen, galanterie, klassieke mythologie, portretten en landschappelijke scènes waren populair.

Religieuze onderwerpen en klassieke mythologie gaven vaak aanleiding de figuren, en dan vooral de dames, op legitieme wijze ontbloot af te beelden. Vaak hadden bepaalde voorstellingen een dubbele, moralistische betekenis, die we heden ten dage niet meer zouden begrijpen. Een voorbeeld van een voorstelling met zo’n dubbele betekenis is de ‘Jonge visser’ van Abraham Bloemaert (1564-1651). De voorstelling werd geschilderd op een bord, rond 1740 gedateerd, gedecoreerd in encre de Chine en goud. De rand is versierd met een decoratief patroon. Rechts op de voorstelling is de hengelaar te zien, links een boom en op de voorgrond visnetten. Vissen, of hengelen, stond tijdens de 18de eeuw symbool voor amoureuze activiteiten. Met onbetrouwbaar lokaas werd een lief gelokt. De fuik stelt de valkuil van de liefde voor. De onderliggende betekenis was voor Bloemaert, en zeer waarschijnlijk ook voor de bezitter van het bord, evident.

Bord met een afbeelding van schepen voor de kust van Kaap de Goede Hoop, 1760-1770
China, porselein met emails op het glazuur, diameter 22,9 cm

Het valt op dat de voorstelling op het bord gespiegeld is ten opzichte van de voorstelling op de prent. Dit principe is echter zeker niet uitzonderlijk, het komt zelfs vaak voor op chine de commande. In dat geval is zeer waarschijnlijk een kopie van de prent als voorbeeld gebruikt. De kopieën werden in Europa vervaardigd voor commercieel gebruik, en waren goedkoper dan de originele prenten. In de prent of in de overgetrokken tekening naar de prent werden de contourlijnen van de voorstelling geperforeerd. Door houtskoolpoeder over dit blad met perforaties te strooien kon de voorstelling worden overgebracht op een koperen plaat. De afdrukken van deze plaat waren spiegelbeeldig ten opzichte van de oorspronkelijke prent. Het Rijksmuseum bezit de originele versie van de ‘Jonge visser’ van Bloemaert, alsook van de spiegelbeeldige kopie.