Sieraden hebben in veel landen meer functies dan alleen versiering. Sieraden vertellen over de status en rijkdom van een vrouw en haar gezin, over de regio waar ze vandaan komt, over haar angsten en geloof. In dit artikel kijken we naar een van de meest in het oog springende verschillen in het gebruik van sieraden tussen onze wereld en die van het Midden-Oosten: sieraden als economisch middel.

Inleiding
In 2009 raakte de wereld verzeild in de zwaarste economische crisis sinds de jaren '30 van de vorige eeuw. Banken vielen om, bouwprojecten werden uitgesteld, ontslagrondes eisten hun tol, een complete generatie die tot nu toe in hoogconjunctuur leefde in verwarring achterlatend. Terwijl in Nederland jonge werknemers worstelden met de vraag waarom de standaard salarisverhoging uitbleef en er geen bonus werd uitgekeerd, vroeg ik in Egypte aan een goede vriendin hoe zij deze crisis doorstond. Haar antwoord was even verrassend als typerend voor het economische klimaat van het land aan de Nijl: 'Crisis? Welke crisis? Ik heb mijn armbanden toch nog?' Voor ons een wat merkwaardige opmerking. Echt een vrouw, om zelfs in tijden van economische tegenslag nog te denken aan haar uiterlijk…of zit er toch meer achter?

Armbanden zijn voor de moeilijke tijden
Sieraden hebben, naast esthetische waarde als kunstvoorwerp, in de Arabische wereld nadrukkelijk ook een economische waarde. Deze gaat soms zelfs boven de esthetische waarde uit. Een Arabisch spreekwoord drukt het kernachtig uit: 'Armbanden zijn voor de moeilijke tijden'. Vrouwen bouwen om meerdere redenen een uitgebreide sieradencollectie op. De belangrijkste daarvan zijn status en economische zekerheid. De sieraden die een vrouw heeft, vormen haar eigen persoonlijke bezit en maken dan ook geen deel uit van het gezamenlijk vermogen van een echtpaar of gezin.

De basis voor haar bezit aan sieraden wordt gelegd bij verloving en huwelijk. Hier wordt uitgebreid over onderhandeld door beide families: de bruidsschat is een cruciaal onderdeel van de huwelijksovereenkomst. Een deel wordt op de verloving geschonken, het resterende deel volgt bij de bruiloft. De omvang van de bruidsschat moet respect voor de vrouw en haar familie weerspiegelen; op haar trouwdag zal de schittering van vele sieraden aan de omstanders laten zien hoezeer de bruid in haar nieuwe familie op waarde geschat wordt. Daarnaast is het tegelijkertijd een verzekering voor het geval het huwelijk zou stranden: de vrouw heeft dan in ieder geval haar privévermogen om voor zichzelf te zorgen. De omvang en de aard van de bruidsschat verschilt van land tot land en van streek tot streek. Reizigersverslagen uit Jemen uit de jaren ’30 van de vorige eeuw vertellen bijvoorbeeld dat in de Hadhramaut de bruidsschat zo’n 500 Maria Theresia Thalers waard moest zijn, maar in Wadi ‘Amd was twaalf van deze munten genoeg. Doorgaans moeten de sieraden in ieder geval een complete set vormen: meerdere armbanden, kettingen, een hoofdversiering, oorbellen… In Marokko bijvoorbeeld hoorde de bruid in ieder geval armbanden, enkelbanden, ringen, een halssieraad met koraal en andere kostbare materialen, en een hoofdsieraad te ontvangen. Hoe belangrijk deze gift in sieraden was, blijkt uit de naamgeving van sommige stukken. Een halssieraad uit Jemen draagt de naam ‘lazim’, dat in het Arabisch ‘moet’ betekent: dit stuk moet in ieder geval onderdeel uitmaken van de bruidsschat.
Gedurende haar leven verzamelt een vrouw vervolgens meer sieraden. Bij de geboorte van kinderen of als er meer geld te besteden is, komen er sieraden bij.

Eenvoudige tabzimt uit Algerije met email en rood bakeliet. Een vrouw die een zoon gebaard had, kreeg van haar man een dergelijk sieraden. Kostbaarder exemplaren zijn vaak groter, uit zilver en met gebruik van echt koraal.

Munten en sieraden
Om status en rijkdom te laten zien, worden veel munten verwerkt in sieraden en andere versierselen. Het gaat daarbij niet meer om de geldelijke waarde van de munt; die is immers tot nul gereduceerd nadat er oogjes aan gesoldeerd zijn om ze aan kettingen te rijgen of op kleding te naaien, stenen op gemonteerd zijn of, zoals in Algerije veel voorkomt, de hele munt als basis voor kleurig emailleerwerk wordt gebruikt.

Detailopname van een Algerijnse adwir of hoofddoekspeld. De speld is geheel op een Franse munt gemonteerd.

Het gebruik van munten stamt nog uit de tijd dat er geen zilverstempels bestonden. Zilveren munten waren de enige manier om een vast zilvergehalte en daarmee een vaste waarde te laten zien: aan zilveren sieraden was voor de komst van de keurmerken niet te zien wat het zilvergehalte was. Door het dragen van internationaal geaccepteerde munten was het toch mogelijk weelde en rijkdom te tonen. Een van de meest geliefde munten om in sieraden te verwerken was de Maria Theresia Thaler. Deze Oostenrijkse munt werd geslagen door keizerin Maria Theresia en was een van de eerste munten met een gegarandeerd zilvergehalte. De munt werd in korte tijd zeer populair in het hele Midden-Oosten en daarbuiten. Door de Maria Theresia Thalers in sieraden te verwerken, kon de draagster laten zien dat ze over werkelijke rijkdom beschikte. De munten werden tot hangers verwerkt, op sluiers gedragen, in hoofdversieringen, kettingen, ringen en armbanden opgenomen.

Twee Maria Theresia Thalers uit Palestina. Door het jarenlange dragen op een hoofdbedekking zijn de munten zichtbaar verweerd geraakt.

[Origine02] Vanwege de grote populariteit werden ze ook al snel vervalst. Vanaf een afstandje was soms moeilijk te zien of munten op een sieraad echt waren of namaak, waardoor de status van de draagster en haar gezin op het eerste gezicht onaangetast bleef. Bij nadere beschouwing en uiteraard bij verkoop bleef de illusie niet lang in stand. Naast de bekende munten als de Maria Theresia Thaler werden ook veel lokale munten in sieraden en kleding verwerkt, of munten die in de betreffende landen in circulatie waren. Zo worden op het Arabisch Schiereiland ook veel Indiase roepies gebruikt, aan sieraden uit Oezbekistan en Afghanistan hangen veel Russische munten, in sieraden uit de Maghreb worden Europese munten teruggevonden. Door de sieraden te bestuderen op het gebruik van munten, wordt de economische reikwijdte van de groep waarin de draagster zich bevindt zichtbaar.