door Max de Bruijn : In zijn schetsboeken, die nu in het bezit zijn van het Rijksmuseum, registreerde Jan Brandes wat hij om zich heen zag. De meeste tekeningen zijn gemaakt gedurende zijn reis naar en verblijf in Azië. Behalve de twee schetsboeken die het belangrijkste werk van Brandes bevatten, bezit het Rijksmuseum een collectie losse tekeningen van zijn hand en nog enkele schetsboeken en archivalia, een collectie van onschatbare historische waarde. 


 Zelfportret van Jan Brandes, 1786

In mei 1778 scheepten Jan Brandes en zijn vrouw Truy zich in op de Oost-Indiëvaarder Holland. Brandes werd als lutherse dominee uitgezonden naar Batavia, het centrum van het koloniale rijk van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Jan Brandes was geboren in Bodegraven, had gestudeerd in Leiden en Duitsland en als predikant gewerkt in Doetinchem. Nu begon hij aan een ongewis avontuur. Eenmaal op volle zee nam Brandes zijn schetsboek ter hand en begon te tekenen. Dat was niet ongewoon. Duizenden reizigers voor hem hadden afbeeldingen gemaakt van de verre en gevaarlijke reis naar Azië.

Zeelieden op een Oost-Indiëvaarder, omstreeks 1778

Olifantenjacht op Ceylon, 1785

Het verschil was dat Brandes volstrekt andere tekeningen maakte dan anderen. Zo bevindt zich in de schetsboeken van Brandes een tekening, meer een schets eigenlijk, van zeelieden die zich, na hun werk of tussen de zware ploegendiensten door, vermaken op het dek. Ze staan vrolijk bij elkaar, pratend, dansend, lachend. Een scheepsjongen schraapt een bord leeg. Dit moet een vrijwel dagelijks gezicht zijn geweest op een zeilende  Oost-Indiëvaarder en wellicht daarom nam niemand, behalve Brandes, ooit de moeite het af te beelden. Elders in het schetsboek bevindt zich een aquarel van de scheepshut van de chirurgijn. Het bed in de scheepskooi is opgemaakt, er staat een lekkere stoel en een koffieservies en aan de wand hangt een bord door de chirurgijn gebruikt bij het trekken van kiezen. Er bestaan talloze afbeeldingen van trots zeilende VOC-schepen maar dit is de enige van het interieur van zo’n schip.

Theedrinkende dames in Batavia, omstreeks 1785

Tekenaar naar het leven
In januari van 1779 kwamen Jan en Truy aan in Indonesië. Een half jaar later kreeg het echtpaar een zoon, Jantje. Uit deze begintijd zijn weinig tekeningen bewaard gebleven. Brandes kreeg malaria en toen hij hersteld was, raakte hij verzeild in een machtsstrijd met zijn collega-predikant Hooyman. In mei 1780 werd Truy ernstig ziek en overleed binnen enkele weken. Kort daarop verhuisden vader en zoon Brandes naar een landgoed buiten de stad. Wellicht om de eenzaamheid en de herinnering aan zijn vrouw te verdrijven, maakte hij hier tientallen tekeningen. Misschien wel het mooiste is een serie aquarellen die hij maakte voor Jantje. Deze kleurige tekeningen geven een prachtig beeld van het leven in Brandes’ koloniale villa buiten 18de-eeuws Batavia. Hier groeide Jantje op temidden van de slaven en slavinnen van zijn vader. Op een tekening zien we Jantje met een Indonesisch meisje, spelend op de teakhouten vloer van een zonovergoten kamer. Het meisje is zijn speelkameraadje Bietja, het dochtertje van een van de huisslavinnen. Het was niet zo vreemd dat Jantje beter Maleis sprak dan Nederlands.

Jantje Brandes en de slavin Bietja in een bovenkamer in Brandes’ huis buiten Batavia, 1784

Opvallend aan deze huiselijke tekeningen is de grote precisie: meubels, kleding, haardracht, ja zelfs sieraden zijn tot in detail weergegeven. Aan de hand van bestaande museumcollecties kan ook worden vastgesteld dat Brandes ze naar waarheid heeft afgebeeld. Tekenaars uit de 18de eeuw streefden wel naar een realistische weergave maar slechts een enkeling deed dit ook met bijna fotografische nauwkeurigheid. Het andere uitzonderlijke is het ontbreken van een artistieke bedoeling in de tekeningen. De meeste tekenaars werkten met een vast sjabloon of naar bestaande voorbeelden. Brandes legde beelden echter vast zoals hij ze zag, een anier van weergeven die pas na de opkomst van de fotografie in zwang raakte, ruim een halve eeuw later. Na bijna zeven jaar in Batavia besloot Brandes terug te gaan naar Nederland. De terugreis ging via Ceylon (Sri Lanka), waar Jan en Jantje twee maanden doorbrachten. In deze tijd maakte Brandes vele tekeningen, waaronder een prachtige serie van een olifantenjacht in de jungle.

Het landgoed Vergenoegd in de Kaapkolonie, Zuid-Afrika, 1786

Vervolgens vertrok hun schip naar Kaapstad, op de zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. Jan en Jantje verbleven bijna een jaar in de Kaapkolonie. Ze woonden een tijd op een grote wijnboerderij in het binnenland en Brandes tekende er prachtige panorama’s en het rijke planten- en dierenleven. In 1787 kwamen vader en zoon uiteindelijk aan in Nederland, maar hetzelfde jaar al emigreerden ze naar Zweden. Van zijn in Batavia verdiende geld kocht Jan een landgoed. Hij hertrouwde, met de Zweedse Maria Charlotta, en kreeg twee dochters. Tot Brandes’ grote verdriet overleed Jantje op twaalfjarige leeftijd aan polio. En een paar jaar later overleed ook zijn tweede vrouw. Jan zelf stierf in 1808. Zijn schetsboeken bleven bij zijn familie tot ze bijna twee eeuwen later in het bezit kwamen van het Rijksmuseum. 

Gezanten van de koning van Kandy te Colombo, 1785

Brandes in het Rijksmuseum
Het Rijksmuseum heeft door een mirakel de Brandes-collectie in bezit gekregen. Bij een veiling had het museum – in de persoon van Wim Vroom, de toenmalige directeur van de afdeling Nederlandse geschiedenis – het bij het bieden afgelegd tegen een rijke Amerikaan die de schetsboeken (en de bijbehorende losse tekeningen en archivalia) had willen opdelen en de tekeningen per stuk had willen verkopen. Deze Amerikaan liet zich, gelukkig maar, overhalen de collectie aan het Rijksmuseum over te dragen in ruil voor een paar losse tekeningen. Nu kon de collectie in zijn geheel worden bestudeerd en beschreven. In 1993 werd een wetenschappelijke redactie gevormd die het werk van Brandes ging publiceren. Er werd onderzoek verricht in collecties en archieven in Indonesië, Sri Lanka, Zuid-Afrika, Zweden en Nederland. Vanwege de enorme gedetailleerdheid van de tekeningen en de historisch belangwekkende informatie die ze bevatten, werd besloten Brandes’ belangrijkste werk ook tot in detail te beschrijven. Daartoe werden ruim  veertig gastauteurs uitgenodigd. De een schreef over de meubels die op de tekeningen waren te zien, een ander over de kleding, weer anderen over de reptielen, de flora en de fauna. Talloze experts zagen de schetsboeken en raakten enthousiast over de omvang, de huiselijkheid en de nauwkeurigheid van de tekeningen. Het onderzoek leverde talloze nieuwe inzichten op en gaf een verrassend beeld van allerlei aspecten van het dagelijkse leven in de 18de eeuw. Maar de tekenende dominee had nog meer verrassingen in petto. In 1996 brandde een Zweedse bibliotheek af die een tekening van Jan Brandes bezat. Rijksmuseum-conservator Bas Kist informeerde namens de redactie of de tekening de brand had overleefd. Dat was het geval. Temidden van duizenden half verbrande en beroete boeken zag Kist echter een paar leren bandjes staan. Dit bleken de dagboeken c.q. huishoudboekjes van Jan Brandes te zijn uit de periode dat hij naar Batavia en terug reisde. De boekjes bevatten een woud aan gegevens vergeleken met de splinters inform atie die de redactie in archieven over heel de wereld had opgedoken. Hier was Jan Brandes zelf aan het woord, pagina’s lang. Het beeld van de reizende dominee was nu vrijwel compleet maar diende wel te worden bijgesteld. Brandes, die in zijn tekeningen en brieven overkwam als geestig en erudiet, bleek in zijn dagboeken een nogal verongelijkt en gierig man die overal conflict zag, maar die feitelijk door zijn omgeving werd genegeerd. Als slavenhouder was Brandes een bruut. De Indonesische jongens en meisjes die zo vreedzaam zijn tekeningen bevolken, werden door hun meester voortdurend afgeranseld. Brandes was met andere woorden een man van zijn tijd. Tegelijk kwam Brandes uit de dagboeken naar voren als een gelovig mens, zeer toegewijd aan zijn familie. Tot in het droevigste detail beschrijft hij het ziekbed van zijn eerste vrouw, maar ook de eerste stapjes en woordjes van Jantje. Dat was de andere les: Brandes was ook een mens van vlees en bloed. Wat altijd bleef bij de mensen die zich bezig hielden met het w erk van Brandes, was de verwondering over de rijkdom van de tekeningen. Brandes was geen groot kunstenaar maar zijn werk is volstrekt uniek. Hoe kon het dat deze man zo precies kon weergeven wat hij zag? Wat maakt zijn aquarellen zo aantrekkelijk? Waarom was de getekende wereld van Brandes zo lieflijk en kon de man zo onaangenaam overkomen? Het grootste raadsel was wel dat Brandes honderden aquarellen maakte maar zijn werk nauwelijks deelde met zijn medemensen. Pas later in zijn leven ondernam hij pogingen zijn tekeningen bij een groter publiek bekend te maken. Nu, tweehonderd jaar nadat Jan Brandes zijn laatste aquarellen maakte, verschijnen zijn levensloop en belangrijkste tekeningen in boekvorm. Heeft de redactie daarmee gedaan wat Brandes eigenlijk zelf had gewild? We zullen het nooit weten.  

The world of Jan Brandes, 1743-1808 Drawings of a Dutch traveller in Batavia, Ceylon and Southern Africa Max de Bruijn and Remco Raben. Editorial board: An Duits, György Nováky, Peter Sigmond, Wim Vroom, Kees Zandvliet. In het boek zijn ruim tweehonderd van de belangrijkste tekeningen in kleur afgebeeld en beschreven.   Auteur        : Max de Bruijn en Remco Raben Bladzijden   : 544 Illustraties    : 221 kleurenfoto's en 70 zwart/wit foto's Uitgever      : Waanders Uitgevers te Zwolle en het Rijksmuseum Amsterdam. Prijs            : € 79,50 Bestellen >>