Door Aggie Langedijk, freelance journalist - De Nederlandse winter kan betoverend mooi zijn, met helder vriesweer, sneeuw en bevroren grachten en sloten. Maar het kan ook een grimmig seizoen zijn, als het weer guur is en er geen einde lijkt te komen aan de donkere dagen. Kunstenaars zijn er altijd door gefascineerd geweest en hebben de winter in al zijn verschijningsvormen uitgebeeld. [2004] Op Schiphol en in de Meesterwerken-presentatie in de Philipsvleugel is een selectie te zien uit de rijke collectie Hollandse wintergezichten van het Rijksmuseum.

Het eerste ons bekende Hollandse ijsgezicht staat op naam van Hendrick Avercamp. Hoewel hij in Amsterdam was geboren, bracht de schilder het grootste deel van zijn leven door in Kampen. Omdat hij doofstom was, kreeg hij de bijnaam ‘de Stomme van Kampen’. Ondanks zijn handicap toont hij zich in zijn schilderijen een rasechte verteller. Wie kent niet zijn beroemde ‘Winterlandschap met ijsvermaak’, vol amusante, ondeugende anekdotische details. Dit panoramische schilderij wordt uitgebreid besproken in de rubriek ‘Uitgelijnd’ op p. 8-9. Maar Avercamp vervaardigde nog veel meer ijsgezichten, en steeds worden ze bevolkt door een massa mensen, jong en oud, arm en rijk, die naar hartelust schaatsen, kolfspelen en sleetje rijden. Rangen en standen bestonden op het ijs kennelijk niet. Tegen het einde van de 17de eeuw zou dat trouwens veranderen, toen werd schaatsen voor de dames en heren uit de hogere klassen als een ongepaste sport beschouwd.

Aert van der Neer
Riviergezicht in de winter,
ca. 1655-1660
Paneel, 64 x 79 cm
Rijksmuseum, De Meesterwerken

Vlaamse origine
Avercamp had de kunst afgekeken van zijn Vlaamse kunstbroeders, want ook al lijkt het geschilderde winterlandschap een typisch Hollands genre, de oorsprong ervan ligt in Vlaanderen. Daar schilderde Pieter Bruegel de Oude in 1565 een serie van zes panelen met de twaalf maanden van het jaar en kreeg in dit genre al snel veel navolgers. Na de inname van Antwerpen in 1585 door de Spanjaarden echter namen tal van kunstenaars – net als tienduizenden andere Vlamingen en Brabanders – de wijk naar het Noorden. Hun landschapsschildertraditie brachten zij mee. Nederlandse kunstenaars lieten zich er dankbaar door beïnvloeden, maar wel op een eigen manier. Waar de Vlamingen overwegend fantasie landschappen schilderden, haalden de Hollanders hun inspiratie vooral uit hun eigen omgeving en legden zich toe op een natuurgetrouwe weergave van het landschap. Al rond 1600 kunnen we spreken van de eerste bloeiperiode van het Hollandse landschapsgenre.

Een van de belangrijkste kunstenaars uit deze periode was Jan van Goyen, die vooral in zijn beginjaren, tot ca. 1627, winterlandschappen schilderde. Daarna beoefende hij het genre pas weer tussen 1641 en 1645. Dat het ronde paneeltje ‘Winter’ tot zijn vroege werken behoort, valt op te maken uit de vele anekdotische details en het rijk geschakeerde kleurenpalet. De voorstelling van ijsvermaak op een bevroren slotgracht rond een kasteel is nog duidelijk schatplichtig aan de Vlaamse voorbeelden en het werk van Avercamp, zij het dat Van Goyens weergave van het landschap al wat realistischer is. Later zou hij monochrome landschappen schilderen, in vooral groenen grijstinten. Het ronde formaat was al populair in de 16de-eeuwse Vlaamse landschapskunst en werd in Nederland voor het eerst toegepast door, ook weer, Avercamp. De ronde panelen werden meestal gebruikt als paar om een winter- en zomerlandschap uit te beelden, en ook dit schilderij heeft een zomerse tegenhanger. In de Philipsvleugel hangen ze zij aan zij. Omstreeks het midden van de 17de eeuw schilderde ook Aert van der Neer nog veel  ijsgezichten die in zekere zin teruggrijpen op die van Avercamp. In zijn ‘Riviergezicht in de winter’ treffen we weer de panoramische opzet en de bekende vormen van vrijetijdsbesteding op het ijs aan. Maar er zijn opvallende verschillen: bij Van der Neer is de horizon veel lager, de contouren van het landschap lijken versoberd en zijn kleurgebruik is monochroom. De schilder werd gefascineerd door de werking van het licht en de weerkaatsing daarvan op het ijs. Hoewel hij een omvangrijk oeuvre naliet, is over Van der Neer niet veel bekend. Wel weten we dat hij vanaf 1632 in Amsterdam woonde en dat hij nauwelijks kon rondkomen, zijn landschappen leverden hem niet veel geld op. 

Wouter Johannes van Troostwijk
Het Raampoortje te
Amsterdam, 1809
Doek, 57 x 48 cm