Wereldmuseum is voor de bezoeker een etnografisch feest

Rotterdam profileert zich graag als wereldstad. Terwijl aan de ene kant van de kade de MS Rotterdam klaar ligt voor vertrek, om nieuwe werelden te ontdekken, stap ik binnen bij het Wereldmuseum aan de andere kant van het water. Mijn ontdekkingsreis speelt zich af tussen de muren van het Wereldmuseum aan de Willemskade. Een museum over culturen in het heden en het verleden. Gesticht in 1883 en nu de voortzetting van het Museum voor Land- en Volkenkunde. Binnen een verzameling van kunst- en cultuurvoorwerpen, onder meer bijeengebracht door zeelieden, missionarissen, militairen en kooplieden. De permanente collectie toont nu ruim 2000 topstukken uit de museumverzameling, uit een totale collectie van ruim 100.000 objecten. Daarnaast is er nog tot en met 9 september een tentoonstelling met als titel “Magie van de vrouw”. Ik hoef mijn koffer niet te pakken om hier op wereldreis te gaan.

De medewerkster aan de balie heeft me geadviseerd om op de derde verdieping te beginnen. Alles staat duidelijk aangegeven. Met de lift ben ik al snel in Tibet. Het kost niet zoveel moeite om je meteen in dat land te wanen. Terwijl ik met de meegekregen podcatcher op een simpele maar doeltreffende manier van de nodige informatie wordt voorzien, kom ik nu al ogen tekort om al het moois gedetailleerd in me op te nemen. In een heel intieme maar erg kleurige setting openbaart zich een cultuur aan mij. De traditionele Tibetaanse boeddhistische wereld in alle pracht en praal stelt zich voor op een bijna mystieke manier waaruit alleen maar respect en eerbied spreekt. De kleurige pracht en praal overweldigt me, terwijl dit pas mijn eerste ontdekking hier is. Het duizelt me even door de vele kleuren, maar toch komt er hier een soort rust over me, waardoor alle objecten ook voor mij, niet gelovige, recht van spreken hebben. Tingsha’s , tulku’s en siddha’s. De terminologie en de namen zijn voor mij niet alledaags, maar het is prettig dat er op elke zaal ook een beknopte maar duidelijke toelichting beschikbaar is, waarin alles wordt toegelicht met daarbij de rituele en spirituele betekenis. Zelfs de samenhang bij ceremonies wordt helder. Het is een groot pluspunt voor het museum dat deze werkwijze in alle zalen wordt gehanteerd. Ik ben geen kenner van de Tibetaanse cultuur en religie, maar het verrast me wel hier zoveel ervan te zien. Ik begin te begrijpen dat steeds meer mensen zich sterk hiervoor interesseren. De geluiden maken het extra sfeervol zodat alles nog meer leeft. Tibet was ooit geïsoleerd en daardoor heeft zich een unieke cultuur kunnen ontwikkelen waardoor het oude volksgeloof zich vermengde met boeddhistische elementen. Er daalt dan ook een serene rust over mij neer.

De grens over

Zonder documenten op dezelfde verdieping naar Japan en China. Terwijl “het Oosten” voor sommigen als een grote eenheid wordt gezien, wordt al snel duidelijk hoe groot de verschillen tussen die culturen zijn, al blijft het totale plaatje een kleurrijk geheel. In China speelde het boeddhisme een aantal eeuwen een belangrijke rol, maar ondanks de invloed van verschillende filosofische stromingen kon het boeddhisme dankzij maatregelen van overheidswege nog overleven. Japan met shinto als geloof en het boeddhisme als levenswijze, de waterfles, het gebedssnoer en de tempeltafel, alles in schitterend verlichte vitrines die in de magische sfeer komen door het gedempte licht. Het plaatje wordt compleet gemaakt door geluiden uit die cultuur en de geur van wierook en aanverwante artikelen. Het is onmogelijk om alles te beschrijven wat je hier ziet, ik denk dat je bij elk nieuw bezoek hier nieuwe ontdekkingen kunt doen. China, in dezelfde kleurrijke sfeer, soms zelfs een beetje angstaanjagend, met maskers en overige attributen. Met de goed functionerende podcatcher krijg je volop informatie, en de indrukken die je opdoet, zijn overweldigend. Weetjes over goden, rituelen, objecten. Het vormt een totale beleving die alleen maar uitnodigt om verder kennis te maken met deze culturen en als zodanig is het de beste aanzet voor een verdere verkenning.

Magie van de vrouw

Ook op dezelfde verdieping vind je het begin van de tijdelijke tentoonstelling. Hier wordt duidelijk dat magische weefsels en gouden sieraden een fundamentele rol hebben bij het in stand houden van de harmonie tussen geesten en de mens. Beeltenissen van de schoonheid en de vruchtbaarheid van de vrouw. Decoraties beschermen tegen de kwade invloeden van een onzichtbare wereld. Vaak duiden ze rijkdom, status en macht aan, maar in wezen zijn ze, in de vervaardiging en het gebruik, verbonden met talrijke religieuze sentimenten. In de korte film vooraf wordt verklaard waarin die magie van de vrouw terug in te vinden is. Dat symboliek en schoonheid hierin een verbluffende symbiose vinden, lijkt een magisch gegeven, waardoor de hele tentoonstelling sterk aan kracht wint. De magie zit in alle aspecten: dromen, visioenen, de aarde, het leven, de kracht van geesten, de schoonheid en de meditatie. De weefsels uit de Indonesische archipel behoren tot de wereldtop.

Sarong, Zuid Molukken , Babar
Handgesponnen katoen, ketting ikat
Foto Wereldmuseum Rotterdam

Patronen vertellen hun verhaal, dat van de schepping, de vruchtbaarheid, de vreugde en het verdriet. De doeken lijken vaak magisch geweven. Dat ze hier hun schoonheid laten zien, vergezeld van het verhaal erachter en het gebruik, maakt het een boeiend geheel. Ze staan bol van symboliek, maar tonen ook hoe de diverse complexe motieven een belangrijke rol speelden bij alle belangrijke levensfases. De vrouw was een product van voorouders en vruchtbaarheid en moest die rol ook weer doorgeven aan volgende generaties. Dat deed ze niet alleen door de doeken te maken, maar ook door hierdoor alle zegeningen op zich af te roepen die de krachten van de geesten konden geven. De sieraden bevestigen de status, maar versterken ook de magie die in hun kleding verborgen ligt. Hier is op een magistrale wijze de beeldtaal uit de Indonesische Archipel vertaald in de schoonheid en de magie. Het Wereldmuseum heeft deze tijdelijke tentoonstelling een kracht en een sfeer meegegeven die alleen maar bewondering op kan roepen voor deze culturen. De tentoonstelling kent zaken uit de eigen collectie, maar ook uit bruiklenen uit topcollecties van privé-verzamelaars uit Europa en de Verenigde Staten.

Diademen, Bali, 19e en 20e eeuw
Zilver, goud, robijn, zwarte sterssaffier
foto Wereldmuseum Rotterdam

Er is nog meer

Terug op de tweede verdieping , waar ook de Magie van de Vrouw verder gaat, komen we ook nog in Indonesië en Oceanie . Hier is weer op dezelfde respectvolle manier omgegaan met de diverse culturen. Rituelen en voorouderverering dienen ertoe om het voortbestaan van de eigen groep te verzekeren. De verering heeft te maken met het verlaten van de leefwereld en het doel is dan om naar het rijk van de voorouders terug te keren. Indonesië als grote archipel , met mengvormen van hindoeïsme, boeddhisme, christendom, islam en lokale religies en mystiek. De relaties met de geestenwereld moesten worden behouden. Tegenstellingen in de kosmos die in evenwicht moeten zijn, zoals boven en beneden, warm en koud, mannelijk en vrouwelijk. De inrichting van een gemeenschapshuis van de Dajaks, afkomstig uit Oost Kalimantan, wordt bijvoorbeeld toegelicht. Boven de deur een mythische draakachtige figuur en onder de drempel, gevormd door de kop van een waterbuffel. Deze dieren hadden magische krachten die bescherming boden aan de bewoners. Daarnaast was die buffel een offerdier. Door het eroverheen stappen, werd de buffel symbolisch geofferd. Gemeenschapshuizen waren enorme huizen gebouwd op palen waar soms wel twintig gezinnen woonden. De woonruimtes waren gescheiden door bamboeschotten en het middengedeelte was bestemd voor algemeen gebruik. In de open ruimte tussen de palen onder het huis werden varkens en kippen gehouden. Ook konden door de palen indringers en wilde dieren moeilijk binnendringen. De driedeling van het huis had echter ook een symbolische betekenis: de ruimte boven was de bovenwereld en de ruimte eronder de onderwereld. Het middengedeelte was de middenwereld, die de totaliteit van beide werelden samenvat.

Op die manier worden , weer met ondersteuning van toepasselijke geluiden van de gamelan, de objecten gepresenteerd, niet als afzonderlijke voorwerpen maar in een totaliteit die echt spreekt. Of het nu een fraai terrasvormig podium is met Molukse beelden, groot en klein, of kleine beelden die de nodige eer moesten bewijzen aan voorouders, het is allemaal betoverend en roept herinneringen op, al zullen die bij iedereen weer anders zijn. Je kunt erg veel samenvatten met de stereotiepe zin: “Er is meer tussen hemel en aarde” en hoe meer je hier ziet, hoe meer je ontdekt dat er bij alle culturen, ondanks de verschillen, toch ook nog veel overeenkomsten bestaan, zeker in die sfeer. De tentoongestelde objecten roepen bij de geïnteresseerde bezoeker vaak zoveel vragen op , dat het onmogelijk is om overal bij stil te staan. Dit is een museum voor de gespecialiseerde liefhebber van etnografica, maar zeker ook voor de breed ingestelde bezoeker. Je waant je op een wereldreis in het hartje van de stad, waarbij je de stad pas ontmoet als je weer buitenstaat.

Wereld in evenwicht

De eerste verdieping gaat verder met Oceanie. Alle maskers, alle objecten , komen goed tot zijn recht tegen neutrale achtergronden. Het wordt dwars door alle symboliek heen een evenwichtige wereld. De presentatie is simpel maar juist daardoor is het effect op de kijker het grootst. Hoewel de informatievoorziening erg goed is, kost het me weinig moeite om bij elk detail een eigen verhaal te bedenken. Alles klopt hier, misschien dat de eenvoud en de entourage die ruimte tot eigen fantasie constant blijven bieden. In speelfilms worden soms te pas en te onpas etnografische zaken misbruikt, wat erg jammer is, maar daarentegen bieden televisiezenders als National Geographic en Discovery vaak uitstekende documentaires waarin elementen uit deze collectie nog veel meer gaan leven. Symboliek, geloof, mystiek. Misschien kan de westerling nog veel leren van volkeren waar beleving van dit soort zaken nog op een heel ander niveau staat dan bij ons. Een bezoek aan dit museum kan een eerste goede aanzet zijn.

Rest me nog te melden dat op de beneden verdieping een ruim gesorteerde museumwinkel is en een goed restaurant. En buiten sta je meteen weer oog in oog met het water. Zowat tegenover het museum leggen de Spido-boten aan. Leuk om vanaf die plaats nog een rondvaart te maken door de wereldhaven. Zo maak je het plaatje van je wereldreis helemaal compleet. Ik kan het weten, ik heb het ook gedaan. Aan te bevelen !

Wereldmuseum Rotterdam
Willemskade 25
3016 DM Rotterdam
www.wereldmuseum.nl

De tentoonstelling “Magie van de Vrouw” loopt van 5 april t/m 9 september 2012

Van 12 oktober 2012 t/m 24 maart 2013 is er een nieuwe tijdelijke tentoonstelling “Samurai” waarin de bezoeker wordt meegenomen naar het feodale Japan waar krijgsheren elkaar met machtige samurai-krijgers bestreden.